ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 6، شهریور 1405 ، شماره پی در پی 124

منهاجُ الطّالبینِ محمودِ خوافی؛ نمونه ای از تداومِ نوشته های بنیادین تصوف در قرن نهم هجری

صفحه (81 - 97)
رویا گل احمدی ، غلامرضا امیرخانی (نویسنده مسئول)، بهرام پروین گنابادی ، فرهاد طهماسبی
تاریخ دریافت مقاله : فروردین 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : تیر 1405

چکیده

زمینه و هدف: منهاج الطالبین را محمود بن محمد بن عبد السلام خوافی در 825 هجری، به رشتۀ تحریر درآورده است. این اثر، محتوایی عرفانی دارد و مؤلف کوشیده است با استفاده از آیات قرآن، احادیث نبوی، اشعار، سخنان و حکایات مشایخ، به تبیین احوال، مقامات و اخلاقِ صوفیان بپردازد. پژوهشِ حاضر براساس یگانه نسخۀ خطیِ یافت‌شده، به معرفی و توصیف ویژگیهای ظاهری و محتوایی، بررسی اطلاعات موجود دربارۀ مؤلف، سبکشناسی اثر و تبیین اهمیت آن در مطالعات عرفانی قرن نهم هجری میپردازد.

روش: این پژوهش از نوع نظری است و با استفاده از روشِ توصیفی – تحلیلی انجام شده که ابزار اصلی آن مطالعات کتابخانه ای بوده است. در این پژوهش، نگارنده با بررسیِ نسخه خطی منهاج الطالبین و بر اساس کلیات پژوهش، جمعبندی، تحلیل و بررسی نهایی را انجام داده است.

یافته های پژوهش: اطلاعات کامل و دقیقی دربارۀ مؤلف وجود ندارد و از پژوهش در متن کتاب مشخص میشود که در شکل دادنِ ساختار و محتوای آن، از کتابهای بنیادینِ علمِ تصوّف مانند: شرح تعرُّف، رسالۀ قشیریه، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه و برخی آثار عرفانی و اخلاقی قرن هشتم هجری همچون روضۀ خُلد مجد خوافی بهره جسته است. از نظر فکری و محتوایی، مؤلف کمتر به تحلیل و شرحِ مفاهیم پیچیده و عمیقِ عرفانی پرداخته است، و بیشتر راوی اشعار، حکایات و اخبارِ مشایخ بوده است.

نتیجه گیری: اقتباس و تقلید مؤلف از کتاب‌های کهن تصوف کاملاً مشهود است و روایاتی از این آثار نقل کرده است که از لحاظ لفظ و ساختار کلمات شباهت فراوانی به اصل آن دارند. بر خلاف سایر تألیفات عرفانی عصرِ مؤلف، آراء و نظریات عارفان و مشایخ هم‌عصر مؤلف در منهاج الطالبین دیده نمیشود. و از این نقطه نظر که هیچ نشانه ای از عقاید مکتبها و طریقتهای مشهور عصر مؤلف در آن وجود ندارد، استثنایی است. بدین لحاظ این پژوهش گامی مؤثر در مسیر شناخت این اثر و جایگاه آن در تاریخ ادبیات عرفانی به ویژه قرن نهم محسوب میشود.

کلمات کلیدی
منهاج الطالبین , محمود خوافی , تصحیح نسخه خطی , علم تصوّف , احوال و مقامات